Evolyutsion biokimyo laboratoriyasi

1974 yilda O‘zR FA Biokimyo instituti tarkibida enzimologiya laboratoriyasi tashkil etildi. 2012 yil aprelida O‘zR FA Biokimyo instituti hamda Bioorganik kimyo institutlarini birlashtirilishi munosabati bilan enzimologiya laboratoriyasi evolyutsion biokimyo laboratoriya deb nomlandi. 2018 yilning 1 noyabridan O‘zbekiston Milliy universiteti huzurida Biofizika va biokimyo instituti tashkil qilindi. Institutda evolyutsion biokimyo laboratoriyasi qayta tashkil qilindi va hozirda laboratoriya tarkibida 5 ta ilmiy xodimi mavjud bo‘lib, ulardan 3 ta fan nomzodi, 2 ta kichik ilmiy xodim bor.

Hozirgi kunda laboratoriya O‘zbekiston Respublikasida ilon zaharidan olinadigan biologik faol moddalarni o‘rganish sohasida yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi.

Laboratoriyaning asosiy ilmiy yo‘nalishi — Markaziy Osiyoda uchraydigan ilonlar zaharidan oqsil komponentlari, fermentlar, toksinlar va past molekulali peptidlarni yuqori darajada tozalangan holda ajratib olish, ularning ta’sir mexanizmlarini chuqur o‘rganish hamda ushbu tadqiqotlar asosida yuqori samarali dori vositalarini yaratishdan iborat.

• Markaziy Osiyo ilonlari zaharidan biologik faol moddalarni ajratib olish.
• Oqsillar, fermentlar, toksinlar va peptidlarni yuqori darajada tozalash va tavsiflash.
• Ilon zahari komponentlarining ta’sir mexanizmlarini o‘rganish.
• Yangi dori vositalari uchun istiqbolli bioaktiv molekulalarni aniqlash.

• Ilon zaharidan bir qator fermentlar sof holda ajratib olindi, ularning ta’sir kinetikasi, zaharning toksik ta’siri bilan fermentativ faolligi o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi.
• Kobra zaharidan I va II turdagi neyrotoksinlar hamda 5 ta sitotoksin ajratib olinib, ularning qiyosiy tavsifi berildi.
• Markaziy Osiyoda tarqalgan ilonlar zaharidan quyidagi biologik faol komponentlar ajratib olinib, tavsiflandi:
  • efa zaharidan protrombin aktivatori;
  • gyurza zaharidan X qon ivish omili aktivatori;
  • kobra zaharidan V qon ivish omili aktivatori;
  • qalqontumshuq ilon zaharidan trombinsimon ferment va angiotenzinni o‘zgartiruvchi ferment (ACE)ning peptid ingibitorlari;
  • fibrinogenni parchalovchi proteinazalar;
  • angiogenez jarayonlari hamda trombotsitlar faollashuvining ayrim bosqichlariga ta’sir etuvchi komponentlar.
• Shuningdek, og‘riqni kamaytiruvchi (antinotsitseptiv) faollikka ega bo‘lgan komponentlarning biologik xususiyatlari baholandi.

Ilon zaharidan ajratib olingan biologik faol komponentlarning tuzilishi, biologik faolligi va ta’sir mexanizmlarini o‘rganish ularning rekombinant molekulalarini yaratish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu molekulalar fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlarda, shuningdek, eksperimental hamda klinik tibbiyotda tadqiqot vositalari va istiqbolli terapevtik preparatlar sifatida qo‘llanilishi mumkin.

1974 yilda O‘zR FA Biokimyo instituti tarkibida enzimologiya laboratoriyasi tashkil etildi. 2012 yil aprelida O‘zR FA Biokimyo instituti hamda Bioorganik kimyo institutlarini birlashtirilishi munosabati bilan enzimologiya laboratoriyasi evolyutsion biokimyo laboratoriya deb nomlandi. 2018 yilning 1 noyabridan O‘zbekiston Milliy universiteti huzurida Biofizika va biokimyo instituti tashkil qilindi. Institutda evolyutsion biokimyo laboratoriyasi qayta tashkil qilindi va hozirda laboratoriya tarkibida 5 ta ilmiy xodimi mavjud bo‘lib, ulardan 3 ta fan nomzodi, 2 ta kichik ilmiy xodim bor.

Hozirgi kunda laboratoriya O‘zbekiston Respublikasida ilon zaharidan olinadigan biologik faol moddalarni o‘rganish sohasida yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi.

Laboratoriyaning asosiy ilmiy yo‘nalishi — Markaziy Osiyoda uchraydigan ilonlar zaharidan oqsil komponentlari, fermentlar, toksinlar va past molekulali peptidlarni yuqori darajada tozalangan holda ajratib olish, ularning ta’sir mexanizmlarini chuqur o‘rganish hamda ushbu tadqiqotlar asosida yuqori samarali dori vositalarini yaratishdan iborat.

• Markaziy Osiyo ilonlari zaharidan biologik faol moddalarni ajratib olish.
• Oqsillar, fermentlar, toksinlar va peptidlarni yuqori darajada tozalash va tavsiflash.
• Ilon zahari komponentlarining ta’sir mexanizmlarini o‘rganish.
• Yangi dori vositalari uchun istiqbolli bioaktiv molekulalarni aniqlash.

• Ilon zaharidan bir qator fermentlar sof holda ajratib olindi, ularning ta’sir kinetikasi, zaharning toksik ta’siri bilan fermentativ faolligi o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi.
• Kobra zaharidan I va II turdagi neyrotoksinlar hamda 5 ta sitotoksin ajratib olinib, ularning qiyosiy tavsifi berildi.
• Markaziy Osiyoda tarqalgan ilonlar zaharidan quyidagi biologik faol komponentlar ajratib olinib, tavsiflandi:
  • efa zaharidan protrombin aktivatori;
  • gyurza zaharidan X qon ivish omili aktivatori;
  • kobra zaharidan V qon ivish omili aktivatori;
  • qalqontumshuq ilon zaharidan trombinsimon ferment va angiotenzinni o‘zgartiruvchi ferment (ACE)ning peptid ingibitorlari;
  • fibrinogenni parchalovchi proteinazalar;
  • angiogenez jarayonlari hamda trombotsitlar faollashuvining ayrim bosqichlariga ta’sir etuvchi komponentlar.
• Shuningdek, og‘riqni kamaytiruvchi (antinotsitseptiv) faollikka ega bo‘lgan komponentlarning biologik xususiyatlari baholandi.

Ilon zaharidan ajratib olingan biologik faol komponentlarning tuzilishi, biologik faolligi va ta’sir mexanizmlarini o‘rganish ularning rekombinant molekulalarini yaratish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu molekulalar fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlarda, shuningdek, eksperimental hamda klinik tibbiyotda tadqiqot vositalari va istiqbolli terapevtik preparatlar sifatida qo‘llanilishi mumkin.

1. Ilon zaharini chuqur tahlil qilish: Turli ilon turlari zaharining biokimyoviy tarkibini o‘rganish; zamonaviy xromatografiya va mass-spektrometriya usullari orqali biologik faol fraksiyalarni ajratib olish.
2. Tibbiyot uchun istiqbolli molekulalarni aniqlash: Qon ivishini boshqaruvchi, yallig‘lanishga qarshi va og‘riqsizlantiruvchi biologik faol birikmalarni izlash; onkologiya, kardiologiya va nevrologiya sohalari uchun yangi bioaktiv molekulalarni baholash.
3. Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish: Xorijiy ilmiy markazlar va universitetlar bilan qo‘shma tadqiqotlar o‘tkazish; xalqaro grantlar va innovatsion loyihalarda ishtirok etish.
4. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish: Biotexnologiya, proteomika va molekular biologiyaning zamonaviy usullarini tadqiqotlarga tatbiq etish; sun’iy intellekt va bioinformatika yordamida bioaktiv molekulalarni tahlil qilish.

Ushbu rejalar orqali Evolyutsion biokimyo laboratoriyasi ilon zaharidan olinadigan biologik faol fraksiyalar sohasida Markaziy Osiyoda yetakchi ilmiy-tadqiqot markazlaridan biriga aylanish, zamonaviy diagnostik va ilmiy mahsulotlar ishlab chiqish hamda tibbiyot va biotexnologiya taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shishni maqsad qilgan.

Amerika xalqaro granti (CRDF-2002, 2004). Shuningdek, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika universiteti, Sog‘liqni saqlash vazirligining Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, Gematologiya va qon quyish ilmiy-tekshirish instituti bilan ilmiy aloqalar o‘rnatilgan.

Amerika xalqaro granti (CRDF-2002, 2004). Shuningdek, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika universiteti, Sog‘liqni saqlash vazirligining Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, Gematologiya va qon quyish ilmiy-tekshirish instituti bilan ilmiy aloqalar o‘rnatilgan.

1. Ilon zaharini chuqur tahlil qilish: Turli ilon turlari zaharining biokimyoviy tarkibini o‘rganish; zamonaviy xromatografiya va mass-spektrometriya usullari orqali biologik faol fraksiyalarni ajratib olish.
2. Tibbiyot uchun istiqbolli molekulalarni aniqlash: Qon ivishini boshqaruvchi, yallig‘lanishga qarshi va og‘riqsizlantiruvchi biologik faol birikmalarni izlash; onkologiya, kardiologiya va nevrologiya sohalari uchun yangi bioaktiv molekulalarni baholash.
3. Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish: Xorijiy ilmiy markazlar va universitetlar bilan qo‘shma tadqiqotlar o‘tkazish; xalqaro grantlar va innovatsion loyihalarda ishtirok etish.
4. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish: Biotexnologiya, proteomika va molekular biologiyaning zamonaviy usullarini tadqiqotlarga tatbiq etish; sun’iy intellekt va bioinformatika yordamida bioaktiv molekulalarni tahlil qilish.

Ushbu rejalar orqali Evolyutsion biokimyo laboratoriyasi ilon zaharidan olinadigan biologik faol fraksiyalar sohasida Markaziy Osiyoda yetakchi ilmiy-tadqiqot markazlaridan biriga aylanish, zamonaviy diagnostik va ilmiy mahsulotlar ishlab chiqish hamda tibbiyot va biotexnologiya taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shishni maqsad qilgan.